تحت‌الشعاع قرار داد و تا دو قرن سنديت داشت‌، تا آن كه به‌نوبه‌ٴ خود تحت‌الشعاع شُلحَن عَروك‌ قرار گرفت‌.

د. مسلمانان شرقي

فعاليت حقوقي و جامعه‌شناسي مسلمانان به سرزمين‌هاي شرقي محدود شده بود، ولي به‌علت‌ وسعت اين سرزمين‌ها بايد آنها را به دو گروه تقسيم كنيم‌: 1) قلمرو مماليك (يعني شام و مصر)، 2) عراق و سرزمين‌هاي شرق آن‌. در اين تقسيم‌بندي آناطولي منظور نشده است‌، ولي هيچ‌ فعاليتي در آنجا نظرم را جلب نكرده است‌. بايد توجه داشت كه آنچه مي‌نويسم تاريخچه اداره‌ٴ امور كشور و حكومت نيست‌، بلكه بيشتر گزارش كارهاي نظري (و به طور عمده به صورت‌ مكتوب‌) در اين زمينه‌هاست‌. ما بيشتر با نظريات سر و كار داريم تا با اعمال‌.
1. قلمرو مماليك‌. خوب بود از رساله‌هاي فقهي فِرَق مختلف اسلامي (حنفي‌، شافعي‌، حنبلي‌، مالكي‌، شيعه‌) صحبت مي‌كرديم‌، هم‌چنان‌كه از اربع طوريم در بخش پيشين گفت‌وگو كرديم‌. ولي‌ اين امر مستلزم وقت زيادي است‌، بدون اين‌كه چندان نتيجه‌اي داشته باشد. بهتر است توجه‌ خود را به آثاري كه شاخص‌ترند محدود كنيم‌.
آن گروه آثاري كه به آيين كشورداري معروف‌اند، در ادبيات عربي فراوان‌اند. بهترين آنها در اين عصر از ابن جماعه‌1 فقيه شافعي است‌، كه وظايف و حقوق فرمان‌روايان اسلامي را به‌دقت‌ توصيف مي‌كند. ابن قيم جوزيه فقيه حنبلي و دمشقي دايرةالمعارف‌نويس رساله‌هايي درباره‌ٴ قيافه‌شناسي در ارتباط با حكومت نوشتند.2 من معتقدم كه اين يكي از جنبه‌هاي اصيل متون‌ اسلامي است‌. درهر صورت هيچ كتاب آيين كشورداري لاتيني را نمي‌شناسم كه جايي را به‌ قيافه‌شناسي اختصاص داده باشد. به‌هر حال‌، اگر قيافه شناسي يك فن معتبر بود، هم‌چنان كه‌ نويسندگان اسلامي مي‌پنداشتند و اصول درستي داشت‌، آيا كساني كه كارشان حكومت كردن و به‌كار گرفتن ديگران بود، نيازمند داشتن اطلاعات و تجربياتي در اين زمينه نبودند؟
يكي ديگر از ابتكارهاي مسلمانان سلسله كتاب‌هاي مربوط به حسبه بود و يكي از برجسته‌ترين نمونه‌هاي آن را ابن اخوه در عصر مورد بحث ما نوشت‌. حسبه به‌كار محتسب گفته‌ مي‌شد و محتسب مسئول رسيدگي به‌كار بازارها، اوزان و مقادير و بيش از همه ناظر بر رعايت‌